<
actueel / nieuws
  • Debat ontwerpen voor dementie tijdens de Dutch Design Week in MU. Foto: Hanneke Wetzer

De rol van de ontwerper binnen de zorg

28 september 2015

Ontwerpers zijn in staat de uitdagingen die spelen binnen de zorg bloot te leggen, stelt Arlette Kerkhof, hoofd interieur van de HKU. Op initiatief van het Stimuleringsfonds en zorgaanbieder Cordaan gingen professionals uit de interieurarchitectuur en de zorg met elkaar in debat over het belang een goed ontworpen leefomgeving voor mensen met dementie. Het blijkt een uiterst complexe opgave. De discussie spitst zich toe op de meerwaarde van het ontwerpen en testen op locatie en de rol van de ontwerper bij deze zeer urgente maatschappelijke opgave.

The Art and Science of Dementia Care
Cordaan kent net als andere zorginstellingen in Nederland een enorme transformatieopgave. De veranderingen in de zorg zorgen voor veranderende eisen aan het zorgvastgoed. “Een integrale aanpak van deze opgave waarbij ontwerpers, producenten, kennisinstellingen en de zorgaanbieders samenwerken ontbreekt echter”, aldus Ariane van Dijk, manager huisvestiging bij Cordaan. Dit was de aanleiding voor het onderzoekstraject 'The Art and Science of Dementia Care', een gezamenlijk initiatief van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie en Cordaan. In het afgelopen jaar onderzochten zes interdisciplinaire teams van ontwerpers, wetenschappers, producenten en zorgprofessionals in drie verzorgingshuizen van Cordaan de mogelijkheden voor verbetering van de leefomgeving van bewoners met dementie. 'Het gaat erom met elkaar de dialoog aan te gaan. In hoeverre kunnen we elkaar beter begrijpen?', aldus projectleider Henri Snel. “Verbinding tussen al deze partijen is helaas niet vanzelfsprekend.” voegt mede-projectleider Caro van Dijk toe.

  • Experimenteel ontwerp
    Tijdens het onderzoekstraject staan 'maken op locatie' en 'testen met bewoners en zorgpersoneel' centraal. Het traject is experimenteel van karakter en met opzet low budget ingezet. Het doel is nadrukkelijk niet om tot volmaakte eindproducten te komen, maar veel meer om de uitdagingen bij het ontwerpen voor deze zeer kwetsbare doelgroep bloot te leggen en bespreekbaar te maken. Landschapsarchitect Marnix Tavenier en ontwerper Helma van Rijn vertellen hoe ze met beperkte middelen het gevoel van buiten zijn naar binnen halen, voor mensen die niet zelfstandig naar buiten kunnen. Met een mobiele tuinkar, tuinkratjes en een tuinkamer maakt Tuin aan Tafel het mogelijk voor de bewoners om de seizoenen te ervaren. “Het gaat er om dat een verbinding met de omgeving wordt gemaakt. Mensen met dementie kunnen uit zichzelf die verbinding niet meer maken.” vertelt Paula Irik, geestelijk verzorger bij Cordaan. Cruciaal was steeds is steeds te werken vanuit het perspectief van de zorg en de bewoner. “Juist door te beginnen vanuit de bewoners en de verzorgers intensief te betrekken, is Tuin aan tafel echt geland op de afdeling”, aldus Irik.

    Interieurarchitect Femke Feenstra haalt herinneringen op van mensen met dementie door de zintuigen te prikkelen. De geurtesten die zij op locatie met bewoners en mantelzorgers uitvoert, dienen als startpunt voor een zinnenprikkelend ontwerp van betekenisvolle plekken. Het zorgpersoneel is sterk betrokken bij het project. “Dat ging in het begin nog moeizaam. Totdat ze merken hoeveel ze ervoor terug krijgen, toen zijn ze echt ambassadeurs worden.” zegt Feenstra. Jetske Visser en Marthe Biezen stellen als ontwerpers de negatieve beeldvorming rondom dementie aan de kaak. Met de ontwikkeling van eenvoudige producten zetten zij in op dat wat mensen met dementie nog wél kunnen. Ze concentreren zich daarbij op de bijdragen van zonlicht, frisse lucht, sociaal contact en voeding aan de kwaliteit van leven.
  • Het deelproject 'Tuin aan tafel' is ontwikkeld samen met de bewoners van de zorginstelling.

  • Belang ontwerpend onderzoek
    Onder leiding van Masi Mohammadi, lector Architecture in Health aan de HAN, gaat het gesprek met het publiek over het belang van ontwerpend onderzoek in de zorg. Vanuit de zaal complimenteert Bruno Vermeersch, coördinator Vormstudies aan de Academie van Bouwkunst, de tuinkar: klein, mobiel, en in staat om een ruimte snel te transformeren. Wel vraagt hij zich af hoe je met deze relatief kleine ingrepen de sector verder brengt, de problemen in de zorg zijn immers groot. “Met kleine middelen een hele wereld oproepen, dat is schoonheid. Maar, hoe ver rijkt de ambitie?” “De projecten zijn intuïtief en vol emotie, maar waar is de werkwijze, de systematiek. Hoe kunnen we dit meetbaar maken?”, vraagt Masi Mohammadi. Het probleem ligt voor een groot deel in de structuur van de zorg, meent Sabine van de Waag Society. “De zorg moet mee, dat is de uitdaging.”
  • Deelnemers aan het debat Ontwerpen voor Dementie bekijken prototypes. Foto: Hanneke Wetzer.

  • De impact van aandacht
    Meer dan over ontwerpend onderzoek gaat het hier over onderzoekend ontwerpen en de impact van aandacht. Want ontwerpen in de zorg begint met een aandachtsvolle houding van ontwerpers. ”Ik zie hier ontwerpers die uit hun eigen vak stappen en kennis maken met de mens, daar moeten we het echt van hebben in de zorg”, zo merkte een van de aanwezigen op. Het zou goed zijn als ontwerpers zich vaker verdiepen in de zorg, en het zorgpersoneel vaste patronen kunnen loslaten. “De projecten creëren een enorme bewustwording en reiken veel verder dan hun specifieke locatie”, benadrukt ook Hannie van Schutterhoef, directeur Berkenstede en De Diem bij Cordaan. Arlette Kerkhof: “De ontwerper is nodig om het belang van aandacht te laten zien. Zij kunnen de vinger op de zere plek leggen en laten zien wat de mogelijkheden zijn. Vervolgens ligt de verantwoordelijkheid bij de zorg.”

    In de zaal wordt een succesvol voorbeeldproject aangehaald van de Hogeschool Nijmegen, waarin ontwerpers en zorgpersoneel worden gekopppeld en design thinking wordt ingezet als onderdeel van de zorgopleiding. “Dit raakt iedereen en er kunnen niet genoeg van deze voorbeelden zijn, maar de toegang tot de zorg is moeilijk”, telt Sandra Suijkerbuijk van Vilans. “Professionals in de zorg weten vaak niet wat de mogelijkheden zijn op het gebied van design en zorg. Er ligt nog een kans voor designers om zich sterker te profileren.”
  • Hannie van Schutterhoef, directeur Berkenstede en De Diem van Cordaan. Foto: Hanneke Wetzer

  • Systeemverandering
    Het idee dat er binnen zorginstellingen nauwelijks ruimte is om experimenten aan te gaan, wordt door iemand uit het publiek weerlegt. “Er kan vaak veel meer dan je denkt, ook financieel. Je moet de juiste vragen stellen en de vrije ruimte gebruiken.” Bruno Vermeersch: “Je moet je wel beseffen dat deze teams na een half jaar al in staat waren prototypes te testen met bewoners. Als je dit vergelijkt met de tijd en geld die komt kijken bij ontwikkelingen door de farmaceutische industrie is dit ontzettend snel.”
    Laat als ontwerper zien wat je kan doen, ook zonder geld, aldus Arlette. “Kijk, activiteitenbegeleiding hebben we al”, zegt Jacomine de Lange, lector Transities in de Zorg. 'Er zijn al veel professionals bezig met het thema aandacht en die zijn daar heel goed in. Hier gaat het om een mentaliteits- en een systeemverandering. Daar is onconventioneel denken voor nodig. Ik zou ontwerpers dan ook willen oproepen om dat vooral te blijven doen. Neem niet het zorg-denken over. Ga niet op de stoel van de zorgverlener zitten, maar breng de nieuwe blik, de andere kijk, stel vragen.”
  • Bewoners van een zorginstelling van Cordaan ruiken aan geursamples. Foto: Sophie van Greevenbroek

  • Vervolg
    Dit debat was de eerste publieke bijeenkomst binnen het onderzoekstraject The Art and Science of Dementia Care. Met dit onderzoekstraject en de bijhorende bijeenkomsten wil het fonds professioneel opdrachtgeverschap in de zorg agenderen en een integrale aanpak met aandacht voor de rol van de ontwerper en de betrokkenheid van bewoners en zorgverleners stimuleren. In het najaar van 2015 vonden nog twee expertmeeting plaats. Lees hier het verslag van 19 november en hier het verslag van 10 december 2015.

    Bekijk hier de videoregistratie van de bijeenkomst: