<
actueel / nieuws
  • Fotografie: Sofie van Greevenbroek.

Netwerken van betekenis

17 december 2015

Tijdens de voorlopig laatste publieke bijeenkomst van het onderzoekstraject The Art and Science of Dementia Care op 10 december 2015 gaat het gesprek over de betekenis van de directe leefomgeving voor mensen met dementie. Zoals ook in vorige bijeenkomsten duidelijk werd, is 'zingeving' een sleutelwoord als het gaat om het verbeteren van die leefomgeving. In al onze regeldrift zijn we ver af geraakt van dat woord en is in de zorg de nadruk al te zeer komen te liggen op functionaliteit en efficiëntie. 'Hoe krijgen we de aandacht voor de leefomgeving weer terug op de werkvloer? Dat is een van de uitdagingen waar we bij Cordaan voor staan', zo opent Ariane van Dijk (manager huisvesting). De interieurinterventies en prototypes die vandaag en tijdens eerdere bijeenkomsten zijn gepresenteerd, laten zien dat zonder complexe en kostbare ingrepen er al veel kan worden gedaan om betekenis te geven aan de leefomgeving van zowel de bewoners met dementie als hun verzorgers.

Klik hier voor meer informatie over de 10 projecten die binnen dit onderzoekstraject worden ontwikkeld.

Bekijk hier een kort filmpje met de reacties van enkele aanwezige experts uit de zorg:

  • De juiste prikkel
    De meeste verzorgingshuizen zijn ingericht op zorg, maar als je kijkt naar het feitelijke gebruik dan is het eigenlijk vreemd dat het woonaspect zo weinig aandacht krijgt; gemiddeld krijgen de bewoners twee uur per dag intensieve verzorging, de overige tweeëntwintig uur wonen ze er dus 'gewoon'. Mensen met dementie vormen een kwetsbare groep, omdat ze vaak niet op eigen initiatief iets kunnen ondernemen, de zintuigen snel achteruit gaan en ze makkelijk in passiviteit vervallen. Een stimulerende leefomgeving is des te meer van belang voor het welzijn van deze groep bewoners.

    Dit hebben ook ontwerper Femke Feenstra (dJGA) en omgevingspsycholoog Fiona de Vos (dVO) aan den lijve ondervonden in de testfase van hun project Herinneringsplekken. Zij voerden met bewoners en verzorgers een aantal geurtesten uit als startpunt voor het ontwerp van herinneringsplekken in verzorgingshuis De Diem. Feenstra: 'De geurtesten brachten veel levendigheid en maakten persoonlijke verhalen los. Het was heel mooi om te zien hoezeer mensen opleefden. Daarbij is het cruciaal geweest dat de verzorgers er actief in mee gingen, juist vanwege het gebrek aan initiatief bij de bewoners zelf.'

    Dit onderstreept ook Cretien van Campen (SCP en Hogeschool Windesheim): 'Ik doe onderzoek naar zintuiglijke herinneringen. Om mensen in een verder gevorderde staat van dementie te bereiken, moet je op zoek naar de juiste prikkel. Familie en verzorgers kunnen helpen om een luikje te openen.' Wat een leefomgeving aangenaam maakt, verschilt natuurlijk van persoon tot persoon en het is ook nog eens regionaal en cultureel bepaald. Theo van der Voordt (TU Delft) haalt als voorbeeld de Humanitas Herinneringsmusea aan. 'Op verschillende plekken in Rotterdam is het een succes, veel ouderen gaan er graag naartoe. Wat ik nu zo leuk vind aan The Art and Science of Dementia Care is dat het laat zien dat je op kleine schaal en op de maat van de individuele bewoner kan ontwerpen zonder dat het heel veel geld hoeft te kosten.'
  • Fotografie: Sofie van Greevenbroek.

  • Zorgen voor groen
    Landschapsarchitect Marnix Tavenier vertelt over het project Tuin aan Tafel. Met een mobiele tuinkar, tuinkratjes en een tuinkamer maakt het project mogelijk dat bewoners, die niet zelfstandig naar buiten kunnen, toch een gevoel van buiten kunnen ervaren. 'Door gebruik van de tuinkamer worden de seizoenen weer voelbaar. Het project is echt omarmd door de bewoners en de verzorgers op de locatie; er wordt actief gebruik van gemaakt', aldus Tavenier.

    Jasperina Venema (SHFT en Van Helvoirt Groenprojecten) ziet in het project een bevestiging van haar eigen werk. 'Tuinen worden altijd gezien als kostenpost. Terwijl de helende werking van buiten en groen groot is.' Van Campen vult aan: 'De goedkoopste interventie om geluk te stimuleren, is iemand een plantje te geven. Er is eens een testje gedaan met een groep mensen die voor een plantje moest zorgen. Het 'zorgen voor' bleek een grote positieve uitwerking te hebben op de testgroep.'

    In de zaal komt de vraag op naar de rol van zorgmedewerkers als het gaat om meer activiteiten buiten. 'Als ik zie wat het verzorgend personeel allemaal moet doen. Het tekort aan buitenervaring kun je niet bij hen neerleggen', stelt Lia van Dam (vrijwilligersorganisatie Markant). 'Hoe krijg je nu voor elkaar dat bewoners, hun naasten en de verzorgers, het gebouw samen met de buitenruimte gaan zien als ondersteuning in de zorg', zo vraagt Anja Dirks (interieur en dementie) zich hardop af.
  • Fotografie: Sofie van Greevenbroek.

  • Netwerken en betekenis
    Ontwerpersduo Jetske Visser en Marthe Biezen presenteren hun campagne VergeetdeMensNiet, die gericht is op een bredere maatschappelijke acceptatie van dementie. Met een aantal eenvoudig zelf te maken producten laten ze zien hoe verzorgers en mantelzorgers makkelijk iets kunnen doen voor het welzijn van iemand met dementie. Bijvoorbeeld door het prikkelen van de huid of het uitdagen van beweging. 'Netwerken van familie en vrijwilligers worden belangrijker als de druk op de zorg toeneemt,' merkt Karin de Roo (vrijwilligersorganisatie Markant) op. Ontwerpers kunnen een belangrijke rol spelen bij het activeren van die netwerken, het heeft immers ook met beeldvorming te maken. Dat laat deze campagne helder zien. 'Het leuke van deze campagne - bestaande uit onder andere handleidingen, ansichtkaarten en billboards - is dat het hele andere lagen van de bevolking aanspreekt, mensen op straat, jongeren,' benadrukt Caro van Dijk (projectleider The Art and Science of Dementia Care).

    Ook Marja van Vliet (Louis Bolk Instituut) is bezig met beeldvorming en framing. Onze opvatting van de term gezondheid – als de afwezigheid van ziekte – is bepalend voor hoe we beleid inrichten, maar heeft ook invloed op hoe we er in ons persoonlijk leven mee om gaan. Vermogens als veerkracht en eigen regie maar ook betekenis en zingeving, ontbreken in het huidige concept, terwijl die ook door patiënten als heel relevant worden ervaren', stelt Van Vliet. Door de focus te verschuiven en 'gezondheid' breed te interpreteren, leren we met z'n allen anders te denken over invulling van de zorg. Janine Huizenga (Waag Society) ziet de potentie: 'als we ziekte zien als onderdeel van gezondheid, creëren we ruimte voor veel creatievere oplossingen.'
  • Fotografie: Sofie van Greevenbroek.

  • En verder
    Een zeer pluriforme groep ontwerpers, wetenschappers en zorgprofessionals heeft het afgelopen anderhalf jaar verkend waar ruimte is voor verbetering in de leefomgeving van mensen met dementie. 'Het onderzoekstraject is wezenlijk anders geweest dan een traditionele ontwerpopgave', aldus projectleider Caro van Dijk. 'Kennis over zorg en contact met de bewoners is er vaak helemaal niet. Hier zijn de deelnemers echt ondergedompeld, en dat leidt tot wezenlijk andere inzichten.'

    Cordaan en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie gaan door op de ingeslagen weg. Janny Rodermond sluit af: 'Het is nodig om ons te blijven inspannen op dit vlak. Het treft me dat we in onze samenleving soms zoveel uit de kast moeten halen om iets doodgewoons als aandacht voor het voetlicht te krijgen. Met de mooie voorbeelden die vandaag en tijdens de eerdere bijeenkomsten zijn getoond, en met de resultaten die nog komen gaan, hopen we iets in gang te hebben gezet dat ook elders navolging krijgt. We hebben elkaar hard nodig om de gedroomde veranderingen voor elkaar te krijgen.'

    Deze expertmeeting vormt de derde en laatste in een reeks van drie bijeenkomsten waarbij de inzichten en uitkomsten van het onderzoekstraject 'The Art and Science of Dementia Care' gedeeld worden met het publiek. Eerder vond op 21 oktober tijdens de Dutch Design Week in Eindhoven een debat plaats over de rol van ontwerpers in de zorg. Op 19 november vond de eerste expertmeeting 'Ontwerp & Dementie' plaats over de impact van ontwerpinterventies op mensen met dementie.

    Wilt u op de hoogte blijven over het AARO programma Zorg? Meld u dan hier aan voor de speciale nieuwsbrief over zorg, die het fonds enkele keren per jaar verstuurd. Voor meer informatie over het traject 'The Art and Science of Dementia Care' neem u contact op met Jetske van Oosten.
  • Fotografie: Sofie van Greevenbroek.