Urbanisatie

In het kennisdossier Urbanisatie vindt u de kennis die is opgedaan in projecten op het gebied van verstedelijkingsvraagstukken, ondersteund door het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.

Lees hier meer over de achtergrond, het budget en de werkwijzen van het programma Innovatieve Vormen van Opdrachtgeversschap en het Ontwerpprogramma Erfgoed & Ruimte, dat het Stimuleringsfonds uitvoert in het kader van de Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp 2017-2020. Of over de afgeronde programma's Stad en Regio en Stedelijke Transformaties.

Aanmelden nieuwsbrief
Op de hoogte blijven? Meld u hier aan voor de speciale nieuwsbrief over urbanisatie, die het fonds enkele keren per jaar verstuurd.

contact

Mail het projectteam Urbanisatie:
Maarten Tas
Dominique Geelen
Nazanin Hedayati (stadslabs)
of bel: +31 (0) 10 4361600

<
Urbanisatie

Ontwerpend onderzoek: geen doel maar middel

11 maart 2020

Ontwerpkracht is noodzakelijk om te komen tot omgevingskwaliteit. Daarover zijn de deelnemers van de Nationale Dialoog Bouwcultuur het eens. Maar over de manieren waarop en waarom je als opdrachtgever ontwerpkracht inzet, verschillen de ideeën. Dit kan via ontwerpend onderzoek. Maar om te bepalen of dit de juiste methodiek is en wat de impact ervan is, moet het doel van de inzet van ontwerpkracht helder zijn.

Op donderdag 5 maart vond de Nationale Dialoog Bouwcultuur plaats op de voormalige vliegbasis Soesterberg. Een bijeenkomst voor professionals over de ruimtelijke en culturele toekomst van Nederland en de ambities op dat vlak. Met de nieuwe Omgevingswet en de Nationale Omgevingsvisie hebben we integrale belangenafweging en nieuwe werkvormen nodig die horizontaal zijn en zowel doorwerken in bestuurslagen, instituties als de samenleving. Ontwerpend onderzoek is een voorbeeld van zo'n werkwijze. Betrokkenen bij drie trajecten van ontwerpend onderzoek – 'Anders werken aan stad, dorp en land', 'Regio van de Toekomst' en 'Stad van de Toekomst' – gingen met elkaar in gesprek over de impact van ontwerpend onderzoek tijdens 'Ontwerpend onderzocht, en dan?'. Deze sessie werd georganiseerd door het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, Branchevereniging Nederlandse Architectenbureaus (BNA), Beroepsvereniging Nederlandse Stedenbouwkundigen en Planologen (BNSP) en in samenwerking met Team Vlaams Bouwmeester.

impactmeting
Er zijn verschillende manieren waarop ontwerpkracht kan worden toegepast in ruimtelijke vraagstukken. Ontwerpend onderzoek als middel is gericht op het genereren van kennis (onderzoek) door het testen van allerlei voorstelbare ruimtelijke interventies (ontwerpen). Van belang hierbij is dat de verwachtingen van de inzet van ontwerpkracht helder zijn. Om de impact van ontwerpend onderzoek te vergroten, moet bovendien duidelijk zijn tot welk doel het middel van ontwerpend onderzoek dient door te werken. Alleen dan kun je beoordelen of ontwerpend onderzoek in een bepaald traject succesvol was. Maar er is niet één formule tot succes. Ontwerpend onderzoek kun je verschillend aanpakken en de output kan variëren. Dit is onder andere afhankelijk van de fase van de ontwikkeling waarin het ontwerpend onderzoek zich afspeelt, het tijdsperspectief en het schaalniveau van het ontwerpend onderzoek. Verschillende partijen, waaronder het Stimuleringsfonds, hebben behoefte aan meer aandacht voor de aspecten die de impact van ontwerpend onderzoek bepalen.

Jetske van Oosten, programmaleider Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp bij het Stimuleringsfonds, geeft aan dat het bij ontwerpend onderzoek niet alleen over de resultaten van de projecten ofwel de ontwerpoplossingen gaat. Minstens zo interessant is wat daarnaast de blijvende effecten van die projecten zijn op de werkwijzen van organisaties. Zij benadrukt dat ontwerpend onderzoek juist ook gaat om het zetten van de eerste stappen in het beantwoorden aan complexe maatschappelijke vraagstukken, zonder te weten wat de oplossing is.

verbinding
Wat de concrete uitwerkingen van een traject als 'Regio van de Toekomst' zijn, is door Eva van Rijen, oud-bestuurslid Jong BNSP en deelnemend ontwerper, niet direct te beantwoorden. Maar ze constateert wel dat het traject het perspectief op regionale vraagstukken heeft verbreed en het belang van regionaal ontwerp op de kaart heeft gezet. De ontwerpproducten, zoals schetsen en diagrammen, zijn in de NOVI opgenomen en helpen om het gesprek te voeren.

Jutta Hinterleitner, programmamanager Stad van de Toekomst (BNA Onderzoek) voegt toe dat de doorwerking van ontwerpend onderzoek de tijd nodig heeft. 'Wij hebben balletjes opgegooid, het moet nu gaan settelen. Bovendien gaat het bij ontwerpend onderzoek niet om één-op-één doorwerking van de gedane voorstellen.' 'Stad van de Toekomst' heeft in eerste instantie geleid tot een lerend netwerk met uitwisseling tussen alle deelnemende partijen. Tijdens de ontwerpateliers – een werkvorm waarin je het middel van ontwerpend onderzoek kunt gebruiken – werken zij met elkaar samen. Dit gebeurt in een gecreëerde beleidsluwe, vrije ruimte zodat de partijen met elkaar op gelijke voet staan; een hiërarchische setting werkt niet. 'Ontwerpateliers brengen de verbinding met de stakeholders in het proces. Want als iemand achter gesloten deuren met een complex vraagstuk aan de slag gaat middels ontwerpend onderzoek, een iteratief proces van ontwerpen, dan heb je niet die verbinding van stakeholders', licht Hinterleitner toe. Die verbinding van partijen en belangen, het gezamenlijk onderzoeken en verbeelden van mogelijke toekomsten, is juist de kracht van ontwerpend onderzoek. Hiertoe is de verbeelding niet het einddoel, maar het beeldmateriaal is een middel om tot inzicht en ideeën te komen.

onderzoekend ontwerp
Tot slot reflecteert Leo van Broeck, de Vlaams bouwmeester, op de sessie. Hij verbindt een succesvolle inzet van ontwerpkunde aan de uitvoerbaarheid van een ruimtelijk ontwerp. In plaats van voor ontwerpend onderzoek pleit hij dan ook voor onderzoekend ontwerp. Het doel is dan ontwerp en kennisontwikkeling (onderzoek) is hier bijvangst. Wanneer een ruimtelijk ontwerp het doel is, is de opgave door partijen al duidelijk gedefinieerd, hebben belanghebbende partijen elkaar vaak al gevonden (relaties) en weten ze ongeveer wat ze willen (inhoud). 'Bij onderzoekend ontwerp is er een eigenaar van een opgave, met een budget en met een concrete vraag. Onderzoekend ontwerp is in de werkelijkheid gedaan. Als ik een tip mag geven: verlaat je comfortzone, breek in in de werkelijkheid. Wie is hier de aandeelhouder en wie heeft op het einde van de rit ook winst gemaakt', pleit Van Broeck.

Uit de sessie kunnen we concluderen dat ontwerpend onderzoek in het proces veel bewuster moet worden gepositioneerd waarbij je de impact ervan moet organiseren. Het procesontwerp is van groot belang. Ontwerpend onderzoek kan aan de voorkant van het proces, bijvoorbeeld in de initiatieffase, een vrije ruimte bieden en later in het proces kan het partijen samen brengen en tot een beter resultaat leiden. Van belang is dat betrokkenen bij ontwerpend onderzoek altijd de verwachtingen bespreken en essentieel blijken de sense of urgency en een duidelijk eigenaarschap over de opgave.


Tekst: Hedwig van der Linden